Thomas Sankara

Thomas Sankara juddoo na ci 21 Desàmbar 1949 ci Yako, ci réew mi ñu doon woowe Haute-Volta, te ñu ray ko ci 15 Oktoobar 1987 ci Ouagadougou, ca Burkina Faso. Moo nekkoon soldaa, jiital réew, ak nit bu am xel bu réwoluusioŋ, mi jëfandikoo dooleem ngir jox Afrig dignitéem.

Dale ca 1983 ba 1987, Thomas Sankara nekk na jiitalu réew mi, te ci jamono jooju la mu sopp turu réew mi, mu jële Haute-Volta mu def ko Burkina Faso, maanaam “Réewum nit ñi ñu am daraja ak ngor”. Soppiku turu réew mi du woon rekk ay baat, waaye doon na sàmm xalaat bu bees: Afrig du war a nekk réew bu ñu jiite ci turu kolonialisme, waaye réew bu dox ci boppam, bu gëm ci boppam, bu jàpp dooleem ak suufeem.

Thomas Sankara doon na marxist-léninist, nit bu weddi impérialisme, révolutionnaire, nit bu wattu suuf ak àdduna, nit bu xeex ngir génnu jigéen ñi, panafricaniste, ak nit bu taxawal xalaat bu tiers-monde. Lépp loolu du woon ay wax rekk, waaye dafa doon jëfandikoo ko ci dundam ak ci politigam.

Mu nekk jiitalu réew mi ci jamono bu réwoluusioŋ bu njëkk bu Burkina Faso, dale 4 Ut 1983 ba 15 Oktoobar 1987. Ci at yii, Sankara du woon rekk président, waaye moom la réwoluusioŋ bi nekk, ndax xalaatam, jëfam ak dundam bokkoon nañu benn.

Ci ñaar-fukk ak ñent at yii, mu doxal na politig bu gaaw ak bu metti, yenn waxtu sax ci fitna ak ñàkk-nangul. Mu répressé ay syndikat ak ay parti yu weddi xalaatam, ndax mu gëm ne jamono bi amul waxtu ngir laaj-laaj, waaye am na waxtu ngir soppiku bu gaaw. Loolu def na mu nekk jiital bu doole, te itam jiital bu ñu yàkkamti.

Waaye politigam amoon na yoonu dëgg:

• mu taxawal génnu réew mi ci doole ak njàmm yu joge biti,
• mu def jàng, wergu-yaram ak suuf benn lëg-lëg bu réew,
• mu wattu garab yi ak suuf si,
• mu xeex sàcc ak jëfandikoo doole bu jubbanti,
• te rawatina mu jox jigéen ñi doole ak daraja yu ñu musul am.

Ci jamono Sankara, ndox ak lekk du ñàkk. Mu man na far ndoxal faim ci réew mi, loolu àdduna bépp nangu ko, ba ay organisasion internationales sant ko ndax li mu defoon. Loolu doon na firnde ne Afrig man na dund ci boppam, boo xam ne xalaat ak doole nekk nañu.

Thomas Sankara ñu ray ko ci ndigal bu Blaise Compaoré, mi jàpp doole bi ci 15 Oktoobar 1987. At yu bare ginnaaw, ci 2022, àttekat yi dàkkal nañu Blaise Compaoré à perpétuité ndax rayu Sankara. Loolu doon na jamono bu am solo ci jaar-jaar, ndax dëgg gi mujj a feeñ, doonte ne yàgg na.

Xel ak turu Sankara du ñu fàtte ko. Ci ndaw yi ci Burkina Faso, te itam ci Afrig bépp, Sankara dafa nekk dund ci xalaat, ci wax, ci doxalin. Ñu def ko benn ikon, benn kilifag bu réwoluusioŋ, ba ñu tudde ko “Che Guevara bu Afrig”. Tudd boobu du woon rekk ay baat, waaye di wone ni mu gëmoon jàmm, dëgg ak indépendance.

Ci askan Afrig, Sankara bokkoon na ci nit ñi ñu gën a fonk, ci diggante ak Patrice Lumumba. Ñoom ñaar ñu bokk benn xalaat:

Afrig war na dox ci boppam,

war na bàyyi kolonialisme ak néocolonialisme,

war na jàpp dignitéem ak xalaatam.

Situasioŋu bopp

ndaw ñi ak tàggat yaram

Thomas Isidore Noël Sankara doom la baay bu Silmi-Mossi — mi joge ci dëkku Sitoèga, ci département bu Bokin, ci province bu Passoré — ak yaay bu Mossi, ju joge ci Ziniaré, ju bokk ci waa kër gu ñàkk alal bu metti. Mu màgg ci diggante jàmmu soldaa ak diiné bu kiristaan.

Baayam doon na xarekat bu armée française te prisonnier de guerre ci Xare bu Àdduna bu Ñaareel. Ginnaaw loolu, baayam, mi mujjee nekk infirmier-gendarme, am na ay joxu-liggéey yu bare ci ay réegioŋ yu wuute ci réew mi. Loolu moo tax Sankara mën a génn ci ñàkk-alal bu metti bi ay nit ñu cosaan (indigènes) yu bare doon dund.

Amna ay rak yu góor ak yu jigéen yu bari, lu ci melni Pascal, Paul, Pauline, Lydie, Odile ak.

Ñaar ci ay doomi bajjanam, Ernest Nongma Ouédraogo (ministre bi yor wàllu biir réew) ak Vincent Ouédraogo (ammbasadeeru Burkina Faso ci Cuba), ñoo yoroon liggéey yu am solo ci fippu Sankarist yi.

Thomas sankara dafa takk soxna Mariam Sankara, ak moom am ñaari doom, Philippe ak

Carrière politik

Dugg ci politig

Ci njeexitalu at yi 1970 ak tàmbali at yi 1980, Haute-Volta — mooy turu réew mi ci jamono jooju (te mujj a nekk Burkina Faso) — dafa dund jamono yu wuute: yenn waxtu régime bu am doole (autoritaire), yenn waxtu demokaraasi bu palmaan.

Nit ñi ci politig ñu sore nañu petite bourgeoisie urbaine bu politisé, maanaam ay nit ñu dëkk dëkk yu mag, ñu am jàng ak xalaat politig. Diggante bu ñàkk jokkoo boobu dafa gëna dëgër ndax ay scandale ci xaalis ak sàcc, yu yokk ñàkk-gëm ci politig yi.

Loolu moo tax ay ndaw yu soldaa, ñu am bëgg-bëgg ak yitte, te ñu bëgg a soppiku ak moderniser réew mi, yu mel ni Thomas Sankara, tàmbali a dugg ci politig. Ñoom ñu jéem a taxaw ci wàll wu wuute ak politisien yu mag yi, ñu gëna ñàkk jàng ak xam-xam.

Ci Nowàmbar 1980, coup d’État bu soldaa am na. Waaye régime bu bees bi, doonte ne askan bi nangu ko ci tàmbali bi, mu feeñ gaaw ni bu répressif, te mu boole armée bi ak ay scandale, loolu tax ñàkk-gëm bi gëna yokku.

Thomas Sankara du jëfandikoo dara ci coup d’État bu soldaa bi amoon, mu taxaw rekk te du bokk ci xeexu doole. Waaye doonte loolu, askaan wi bëgg na ko lool, ndax ñu gisoon nañu ci moom soldaa bu dëggal askan bi.

Ci Sàttumbar 1981, ndax popularitéem, ñu tànn ko mu nekk secrétaire d’État à l’Information ci gouvernementu colonel Saye Zerbo. Waaye Sankara du fa des yàgg, ndax bi gouvernement bi faral di bàyyi doxalin bu liggéeykat yi, maanaam faral di faral droit de grève, mu nangu ko mukk.

Ci 21 Awril 1982, ci télé bi, ci saasi, mu wax kàddu yu dëgg te yu am doole, mu ne :

« Tiis na ñi ñuy taxaw tey, waaye alkande na ñi di noppi baatu askan bi. » (« Malheur à ceux qui bâillonnent le peuple »)

Wax jooju wone na bu leer ne Sankara dafa taxaw ci wàllu askan bi, du ci wàllu doole walla kilifa yi. Dafa gën a tànn askaan wi ba tànn tur, daraja walla poste.

Ci mujj gi, ndax xalaatam ak waxam, ñu waññi darajaam (dégradation) te ñu dàq ko génn ci capitale bi. Waaye loolu du ko tax a noppi. Ci askan bi, Sankara mujj na nekk benn soldaa bu wax lu ñu ragal a wax, te nit bu gëm ne doole du am solo su askan bi amul baat.

Ci 7 Nowàmbar 1982, benn coup d’État bu bees yóbbu na Jean-Baptiste Ouédraogo, médecin militaire, ci kaw doole bi. Ginnaaw loolu, moom ci boppam dafa wax ne coup d’État bi ñu ko waajaloon ngir Thomas Sankara rekk, waaye ne Sankara dafa bàyyi ko ci jamono bu mujj, mu bañ a nangu doole bi.

Loolu tax na ñu tànn ko, du ndax mu bëggoon, waaye ndax mooy officier bi gëna mag ci daraja bu commandant.

Ci Sàŋwiyee 1983, Thomas Sankara nekk na Premier ministre, ci Conseil de salut du peuple (CSP), maanaam Conseil bu mujj ngir mucc askan bi. Poste boobu mu jot ko ndax doole bu gëna am solo bu camp progressiste bi ci biir armée bi.

Ci jamono jooju, Sankara wax na lu leer ak lu dëgg, mu jàppale bu wér soppi diggante bi ñu wax “néocolonial”, bi taxawoon diggante Haute-Volta ak France. Mu wax ne :

« Bu askan bi taxawée, impérialisme di trembler.

Impérialisme bi di nu xool dafa tiit.

Mu di trembler.

Impérialisme di laaj naka la mën a dagg jokkoo bi nekk diggante CSP bi (gouvernement bi) ak askan bi. »

Mu kontine ci xalaat boobu, te ci Awril, mu woote jiitalu Mouammar Kadhafi, Libye, mu ñëw réew mi.

Waaye ci 17 Me 1983, ñu dàq ko ci liggéeyam (limogé) te ñu tax ko toog ci kër, maanaam résidence surveillée, te yenn xalaat di wax ne man na joge ci pressioŋ bu France.

Coup d'état ak fippu demokratik ak askan wi

Ay manifestasiyoŋ yu askan wi — yu parti yu càmmooñ ak syndikat yi jàppale — tax na doole bi war a génn Sankara ci résidence surveillée. Ci 4 Ut 1983, garnison bu Pô, mi révolté, agg na Ouagadougou, ànd ak askaan bu bég lool te di woy ak di faral di sant.

Coup d’État bu bees bii dafay wone ndam bu wér bu xàjjit bu “progressiste” bi ci biir armée bi, mi capitaine Thomas Sankara jiite. Ñu tax ko jiital bu Conseil national révolutionnaire (CNR).

Mu sos gouvernement ak Parti africain de l’indépendance ak Union des luttes communistes – reconstruite (ULC-R). Ci waxam yu njëkk, Sankara tekki na bu leer li mu bëgg def, mu ne :

« Bañ a dund ci xaal bu mucc rekk,

wàññi ay pressioŋ yi,

far ay kampaan yi ci taxaw gu jamono yu cosaan walla dellu ginnaaw,

demokaraatise askan bi,

ubbi xel yi ci àdduna bu responsabilité bu bokk,

ngir am doole a sos ëllëg.

Dàq ak sosaat administratif bi,

jox ay fonctionnaire yi melokaan bu bees,

boole armée bi ak askan bi ci liggéey bu jëf,

te fàttali ko bés bu nekk ne, bu amul jàngu patriotisme,

soldaa du lenn lu dul nit ku mën a nekk bàkkaarkat. »

Ginnaaw loolu, Sankara boole na boppam ak ay cadre yu am xam-xam, te mu jàppale soppi administratif bi, séddoo alal yi bu gëna yam, génnu jigéen ñi, jox ndaw yi responsabilité, décentralisation, xeex ak sàcc, ak yeneen politig yu am solo.

Ci 4 Ut 1984, République bu Haute-Volta ñu sopp ko tur, ñu woowe ko Burkina Faso, maanaam « réewum (walla patrie) nit ñi ñu am ngor ak dëgg ».

Komite yiy xeex fippu googu

Nguuram dindi na ci njiiti cosaan yi dooley feudal yi ñu wéy di jëfandikoo ngir jàppale komite yiy xeex fippu googu (CDR), ñu jële ko ci jaar-jaaru Cuba, ñoom ñoo yoroon nguur gi ci turu askan wi, yor kaaraange, tàggat budget politik ak produit yi ci dëkk bi, wàllu wérgi-yaram, defar dëkkandoo yi. ci ministeer yi.