Antonio Gramsci

 

Antonio Francesco Gramsci (22 Samwiyee 1891 – 27 Awril 1937) doon na filosof bu marxist ak politisien bu Alban-Italian. Moo nekkoon benn ci aaskat yi ak benn waxtu njàngat bu Parti Kominis bu Itali. Moo nekkoon benn ci ñi gëna déggal Benito Mussolini ak fasism, te ñu jàpp ko kaso ci atum 1926, mu toog kaso ba tuuti balaa mu dee ci 1937.

Bi mu nekkee kaso, Gramsci bind na lu ëpp 30 kayit ak 3000 xët yu ñu jël ci jaar-jaar ak analiz. Kayiti kaso yi (Prison Notebooks) ñu ko jàppe ni benn joxital bu am solo lool ci teori politig bu jamono 20e siècle. Gramsci jële na xalaat ci ay tukkiy xalaat yu bare — du wa marxist rek — waaye itam ci ay xelkat yu mel ni Niccolò Machiavelli, Vilfredo Pareto, Charles Darwin, Sigmund Freud, Friedrich Nietzsche, Pierre Joseph Proudhon, Georges Sorel ak Benedetto Croce. Kayit yi di jëfandikoo ay topik yu bare: jaar-jaar Italye ak nasionalism italien, Révolution française, fasism, Taylorism ak Fordism, société civile, etaat, matérialisme historique, folklore, diiné, ak koltëer bu kawe ak bu nit ñépp.

Gramsci gëna siiw ndax teoriy héjémoni kiltirelam, di wax ni naka la etaat ak klas kapitalist bu doxal — bourgeoisie — di jëfandikoo ay instituysioon kiltirel ngir wattu ak denc alal ak doole ci askan yu kapitalist. Ci xalaatam, bourgeoisie di sos benn koltëer bu am doole (héjémoni) ci ideoloji, du ci doole, fitna walla alal. Itam, Gramsci jéem na génn ci déterminisme ekonomig bu marxism bu cosaan, moo tax ñuy wax yenn waxtu ni neo-marxist la. Am na itam benn xalaat bu nit-doole ci marxism, mu gis ko ni filosofi bu jëf (philosophy of praxis) ak historicism bu mat sëkk, buy génn matérialisme bu cosaan ak idéalisme bu cosaan.

Duma

Dundu gu njëkk

Antonio Gramsci juddoo na Ales, ci provens bu Oristano, ci dunu Sardegna. Moo nekkoon doom bu ñaareel ci juróom-ñaar yu góor yu bokk ci Francesco Gramsci (1860–1937) ak Giuseppina Marcias (1861–1932).

Francesco Gramsci juddoo na ci dëkku Gaeta, ci provens bu Latina, ci réegion Lazio (te jamono jooju, Gaeta bokkoon na Terra di Lavoro ci penku Itali bu suuf). Mu bokkoon ci waa kër gu am alal bu dëggu, joge ci réegioŋ yu Campania ak Calabria, te am nañu affinité Arbëreshë, maanaam waa Italo-Albanien.

Antonio Gramsci moom dafa gëmoon ne waa këru baayam génnoon nañu Albaani bu yàggul lool, fekk sax mu nekk ci atum 1821. Ginnaaw loolu, cosaanu Albanien bu waa këru baayam moom ñu firnde ko ci turu Gramsci, mi di tur bu italiyee bu joge ci Gramshi, turu benn dëkku ci diggante penku ak dëgëru Albanie, di Gramsh.

Yaayu Gramsci bokkoon na ci waa kër bu am suuf ak alal ci Sorgono, ci provens bu Nuoro, ci Sardegna. Francesco Gramsci liggéeyoon na ni benn jëfandikukat bu ndaw ci ëtat, waaye ay jafe-jafe ci xaalis ak ay jafe-jafe ak police bi tax nañu dëkk bi di yëngu dëkk dëkk ci Sardegna, ba ñu mujjee dëggal ci Ghilarza.

Ci jamonoy ndawam ci Sardegna, Antonio Gramsci dafa jàngoon te gëmoon lool mbind mi ak teatru, mu di jàng ay téere yu ay bindkat italien ak européen bind.

Ci atum 1898, baayu Gramsci ñu daan ko ndax mu jël xaalis bu mu warul te ñu japp ko kaso. Loolu tax na kër gi du am dara, mu ñàkk xaalis bu wér. Antonio Gramsci, mi nekk ndaw, war na bàyyi jàng te tambali liggéey ay liggéey yu ëpp solo, di liggéey lu amul sax ci jamono jamono, ba baayam génnee kaso ci 1904.

Bi mu nekk ndaw, Gramsci amoon na ay jafe-jafe ci wergu-yaram, rawatina benn jafe-jafe ci ginaawam (spine) bu tax mu gëna guddul. Ci jamonoy mag, duggub yaramam du yàgg, ndax mu amul lu ëpp 5 piye (environ 1,52 m), te ginaawam dafa bëggëlu (mu nekk hunchback).

At yu bare lañu waxoon ne jafe-jafe jooju mu joge woon na ci aksidaŋ bu mu am ci ndaw, maanaam ne benn njaaykat (nanny) dafa ko daan. Waaye ci 2011, ay xelkat yëgale nañu ne jafe-jafe bi man na joge ci wergu Pott, benn xeetu tuberculosis buy xàjj ginaaw te man a indi ay deformasyon.

Ginnaaw loolu, Gramsci dafa itam doon di sonn ay jafe-jafe yu biir-yaram yu bare ci dundam bépp.

Gramsci tambali na ékol secondaire ci Santu Lussurgiu, te mu mujj jàng ko ci Cagliari. Foofu la dëkkoon ak magam góor Gennaro, mi doon soldaa bu njëkk te sosiyalist bu jëfandikoo (militant), ndax jamono mu toogoon ci dëkk yu kontinaa (mainland) moo ko defaloon loolu.

Ci jamono jooju, xalaatu Gramsci du woon sosiyalism. Dafa gëmoon lool autonomi bu Sardegna, ak njàngat yi ak jafe-jafe yu ñàkk alal yu way-kër suuf (peasants) ak way-jëmbët (miners) ci Sardegna. Jafe-jafe yooyu, mu gis ne ni ñuy leen defaloon dara ak ni ñuy leen tooñ ci waa kontinaa Itali, mooy loolu laata mu doon def benn cosaan bu am solo ci yokkute xelam.

Ñoom ñu daan gis seen ñàkk-yoonu wattu ak seen xaalis ni mu joge ci ay jàmm bu am solo yu waa Itali bu Bëj-gànnaar (Nord industrialisé) di jàpp, te ñoom ñu war a dellusi ci nasiyonalism bu Sardegna mi di yokku. Waaye nasiyonalism boobu ñu répressé ko lu metti, ndax ñu yónnee ay soldaa joge ci kontinaa Itali ngir dàq ko.

Turin

jamono ak Palmiro Togliatti. Ci Turin, mu jàng mbind mi (littérature) te mu am lool bëgg-bëgg ci làkk, di jàng ko ak Matteo Bartoli, benn xelkat bu siiw ci linguistique.

Gramsci nekkoon na ci Turin ci jamono bi dëkk bi di dugg industrialisation, fekk usine Fiat ak Lancia di woote ay liggéeykat joge ci réegioŋ yu ñàkk alal. Syndicat yi tambali nañu feeñ, te jote yu njëkk yu liggéeykat ak patronat tambali a am.

Gramsci dafa doon jàppale ay mboolo sosiyalist, di jàngoro ak ñoom, te itam di jàppale ay emigré Sardegna yu nekk ci kontinaa Itali. Ñaari jamono yi — li mu amoon ci Sardegna ak li mu gisoon ci kontinaa — ñoom ñépp ñoo taxawal xalaatam ak ni mu di gis àdduna.

Ci njeexitalu 1913, Gramsci dugg na ci Parti Socialiste Italien (PSI), foofu la mu mujjee am benn taxawaay bu am solo ci jamono yi ñëw. Ci Turin itam la mu seetaan ak xam li ñu wax fippu googu ci Russie, mu di seet ko ak boppam, mu doon jëfandikoo li mu gis ngir yokkute xelam politig.

Rectorat ci Daara bu kawe bu Turin, di barab bi Gramsci jàngee

Mën nañu gis ne Gramsci amoon na talant bu dëgg ci jàngam, waaye dafa amoon jafe-jafe ci xaalis ak wergu-yaram bu baaxul. Ñoom ñaar ñii, boole ak yokkute jëfandikoo politigam, tax na mu bàyyi jàngam ci tàmbali atum 1915, bi mu amee 24 at.

Ci jamono jooju, Gramsci amoon na xam-xam bu yàgg ci jaar-jaar ak filozofi. Ci université bi, mu jàngoro ak xalaati ay xelkat yu mel ni Antonio Labriola, Rodolfo Mondolfo, Giovanni Gentile, te rawatina Benedetto Croce, mi xëy ñu gën a fonk ci xelkat italien yi gëna am daraja ci jamono jooju.

Labriola moom dafa wone benn xeetu marxism bu Hegelien, mu ko tudde “filosofi bu jëf” (philosophy of praxis). Dëgg la ne ginnaaw, Gramsci dafa jëfandikoo baat bii ngir rombal ay censeur yu kaso, waaye ni mu bokkoon ak xalaat boobu dafa amoon ay lënt, te du woon lu leer bu baax ci dundam bépp.

Dalee 1914, ay bindu Gramsci ci jaaykat-xibaar yu sosiyalist yu mel ni Il Grido del Popolo (Xalimaasu nit ñi) tax na mu am turu benn journaliste bu am solo. Ci 1916, mu nekk co-rédacteur bu édision Avanti! bu réegioŋ Piémont, mooy xibaaru ofisiel bu Parti Sosiyalist bu Itali.

Gramsci doon na bindkat bu wér ak bu bari, rawatina ci teori politig, te mu wone ne mën na doon commentateur bu metti: mu bind ci lépp lu jëm ci dëkkandoo ak politig bu Turin. Ci jamono jooju itam, Gramsci doon na jàppale ci jàngale ak orgaanisasion bu liggéeykat yu Turin; mu wax ci ñépp ñaari yoon yu njëkk ci 1916, te mu jox ay conférence ci topik yu mel ni Romain Rolland, Réwoluusioŋ bu Franse (1789), Komün bu Paris (1871), ak libération bu jigéen ñi.

Ginnaaw jàppug njàngat yu Parti Sosiyalist ginnaaw jote yu révolutionnaire yu atum 1917, Gramsci nekk na benn ci sosiyalist yu gëna am doole ci Turin. Ñu tànn ko ci komite bu ndaw bu parti bi, te itam ñu def ko rédacteur bu Il Grido del Popolo.

Ci awril 1919, Gramsci, bokk ak Togliatti, Angelo Tasca ak Umberto Terracini, sos nañu xibaar bu ayu-bis bi ñuy wax L’Ordine Nuovo (Noppalu Bees / Jëfandikoo bu Bees).

Ci oktoobar bu at mi, doonte ne Parti Sosiyalist bu Itali (PSI) dafa bokkoon ci ay xàjjit yu dëggëntaan ak jëfeleen, ak loolu lépp, ñu tànn ko ak ay bopp yu bare ngir dugg ci International bu Ñetteel (Troisième Internationale).

Vladimir Lenin moom dafa gis ne mbooloom L’Ordine Nuovo moo gëna jege ci xalaat ak yoonu Bolchevik yi, moo tax mu jàppale leen ak doole, di leen féexeel porogaraam bu di weddi palmaan bu benn kominis bu càmmooñ (communiste de gauche) bu tudd Amadeo Bordiga.

Ci jamonoy joxoñu politig yi ci biir parti bi, mbooloom Gramsci mooy ñu gëna feeñ ndax seen défense bu dëgg bu konseyi liggéeykat yi. Konsey yooyu liggéeykat ñi sosoon nañu leen seen bopp, te du woon li benn parti walla etaat jox, rawatina ci dëkk bu Turin ci jamonoy jote yu mag yu atum 1919 ak 1920.

Ci xalaatu Gramsci, konsey yi du woon rekk ay mboolo yu di wax, waaye yoon wu dëgg ngir liggéeykat yi jàpp doole ci seen liggéey, di sos ak di saytu li ñuy defar ak ni ñuy defar ko. Dafa gisoon ne konsey yi man nañu a waajal liggéeykat yi ñépp ngir jamono bi ñuy jël doole politig ak doole bu réew. Autrement dit, Gramsci dafa gëm ne nit ñi war nañu jàng doole gi laata ñu am ko.

Ci jamono jooju, Gramsci gëm na ne xalaatam bokk na ak li Lenin waxoon bu ne :

« Lépp doole gi na nekk ci soviet yi », te mu gis ne konsey liggéeykat yu Itali du woon rekk ay yoonu xeex politig ak bourgeoisie, waaye dëgg-dëgg ay jumtukaay kominis, di tàmbalee jamono bu bees.

Waaye xalaat boobu ñu songoon ko lool. Amadeo Bordiga, benn njaaykat kominis bu càmmooñ, dafa wax ne Gramsci dafa wërlu ci syndicalisme, xalaat bu gëna jàppale liggéeykat yi ci seen liggéey rekk, te mu gëm ne xalaatam dañu ko jëfandikoo xel yi Georges Sorel ak Daniel De Leon. Ci xalaatu Bordiga, loolu daffa sore lool marxism bu party ak disiplinn.

Bi liggéeykat yu Turin déggalee seen xeex ci ndorteelu atum 1920, te ay jote yi sank, Gramsci dafa mujjee nekk kenn ku des di jàppale konsey yi. Ñoom ñépp ñu tàggat, ñu bàyyi ko, ñu gëna jàpp yoon yu gëna wér ci parti bi. Gramsci moom, dafa taxaw ba mujje, ndax mu gëm ne li liggéeykat yi tàmbalee du war a sank rekk ndax ñu jàpp leen.

Parti kominist bu Italie

Julia Schucht ak ay doomam

Bi konsey liggéeykat yi jàppul a yokk seen doole ba nekk mboolo bu réew bépp, Gramsci dafa wóolu ne am na lu man a defatul. Loolu tax na mu gëm bu wér ne parti kominis bu mel ni li Lenin defoon ci Rusi war na sosoo — benn parti bu am disiplinn, diggante ak yoon bu leer, te bu mën a jëflante seen xeex.

Mbooloom L’Ordine Nuovo dafa tàmbalee jàppale ak wax lu metti ci njaaykatu digg-digg (centristes) bu Parti Sosiyalist bu Itali (PSI), ndax ñu gis ne ñoom dafa ñàkk yoon, ñàkk dëgg ak ñàkk doole. Ci mujj gi, mbooloo mi bokku na ak mboolo bu Bordiga, mi gëna bare ay nit te di wërlu ci bañ palmaan (abstentionnisme).

Ci 21 Sàŋwiyee 1921, ci dëkku Livorno (Leghorn), Parti Kominis bu Itali (Partito Comunista d’Italia – PCd’I) sosoo na. Loolu doon na benn ndaje bu màgg ci dundam, jamono bi mu xam ne xeex bi du woon rekk ay wax, waaye yoonu dund ak dee.

Waaye Gramsci du woon ku topp rekk. Doxoon na ak Bordiga ci sos parti bi, waaye ci benn mbir mu wàccoon ci diggante ak moom. Gramsci jàppale na Arditi del Popolo, benn mboolo xeexkat yu di weddi fasism, ñuy xeex Blackshirts yi (ay fasist yu Mussolini). Bordiga moom bànne ko lool, ndax mu gis ne xeex boobu dafa sore politig bu parti, te mu gëm ne disiplinn ak noppalu yoon moo gëna am solo.

Doon na Gramsci njàngat bu parti bi dale ca sosoom ba, waaye mu nekk ci suufe Bordiga, mi doon jiital parti bi ci jamono jooju. Disiplinn bu wér, diggante bu màgg ak jëfandikoo xalaat bu ñàkk wax ñoo doon tënk seen porogaraam, ba Bordiga ñàkkee jiital gi ci 1924.

Ci 1922, Gramsci dem na Rusi ni ndawkat (délégué) bu parti bu bees bi. Fa la mu jokkoo ak Julia Schucht, benn jigéen ju jàng violon, ju bokk ci waa judi, te mu am jàmm ak xalaat bu rafet. Ñoom ñaar ñu jële ci 1923, ñu am ñaar doom :

• Delio (1924–1982)
• Giuliano (1926–2007)

Waaye dundam du laajul ndam rekk. Ndax jappug kaso ak xeex politig, Gramsci musul gis doomam bu ñaareel. Loolu di benn ci ay ñàkk-yoonu nit yu gëna metti ci dundam — benn baay bu xeex ndax askan, waaye ñàkk jamono ak doomam.

Benn plaque buy fàttaliku Gramsci ci mbedd Mokhovaya 16, Moscou. Biñu tekki liñu bind ci biir téere bi, lii la: "Ci batimaa bi ci 1922–1923, la Antonio Gramsci, ki sos pàrti kominist bu Italie, liggéeyoon ci 1922 ba 1923."

Mission bu Gramsci demoon ci Rusi ñoo topp ak jamono bi fasism di feeñ ci Itali, jamono bu metti te bu gaaw. Bi mu delloo, ñu jox ko ndigal yu joge Moscou: mu war a jàppale sos benn mboolo bu bokk (front unique) bu parti yu càmmooñ yi ngir taxawal fasism, doonte ne jiitalu Parti Kominis bu Itali (PCd’I) du ko bëggoon.

Gramsci dafa gëm bu dëgg ne fasism du yenn parti rekk di xeex, waaye mooy mbugël bu askan bépp. Moo tax mu gëm ne càmmooñ yi war nañu bokk seen doole, bàyyi seen ñaari-ñaari xalaat ak seen xol yi, ngir xeex benn noon bu leen gën a dëpp.

Ci xalaatam, front bu bokk boobu waroon na am PCd’I ci diggante, ndax li mu gisoon ci Rusi taxoon na mu gëm ne Moscu man na jàppale ak saytu xeex bi. Waaye xalaat boobu du ñu nangu ko ñépp. Ay sosiyalist yu bare dafa gën a am doole ci askan bi, te ñu gisoon ne kominis yi yàggul ñu feeñ, te ñu gëna metti, ñu gëna gàtt ci xalaat.

Ay nit yu bare gëm nañu ne mboolo bu kominis jiite, boo xam ne mu jëfandikoo ndigal yu joge dëkk bu sore (Moscu), dina sore lool débat politig bu Itali, te mu risk a nekk kenn ku kenn, ñàkk jokkoo ak askan bi. Ci seen xalaat, xeex boobu man na jeex ci isolation, te loolu dina jox fasist yi yoon bu wér.

Gramsci moom dafa nekk ci diggante. Dafa xam ne disiplinn ak bokk-bokk doole am nañu solo, waaye dafa itam xam ne politig du dox su askan bi amul fa baat. Ci jamono jooju, mu amoon jàmm ak ay xalaat yu bëgg a jëfeleen, ndax li mu gëm ne mooy yoon wu gëna am solo du ko yomb a defar.

Ci njeexitalu 1922 ak tàmbali 1923, gouvernementu Benito Mussolini tàmbali na benn xeex bu metti ngir xoj opposition bi. Ay parti yu càmmooñ ñépp ñoo jàpp, ñu japp ay njàngat yu bare, rawatina ci Parti Kominis bu Itali (PCd’I). Ci ñoom, Amadeo Bordiga itam ñu japp ko. Jamono jooju, politig bu Itali dafa dugg ci lëndëm, te wax du yomb a nekk.

Ci njeexitalu 1923, Gramsci dellu na Moscou génn dem Vienna. Fa la mu jéem a waññi xàjjit yi, te dellu japp doole benn parti bu ñàkk benn xol, ndax xeex yu biir parti bi dañu ko xàjj xàjj. Dafa doon liggéey ci jàmm, jéem a wone ne xeex bu biir dina ko gën a noot fasism bi.

Ci 1924, Gramsci, mi ñu nangu léegi ni mooy jiital PCd’I, ñu tànn ko député ci diiwaanu Veneto. Loolu doon na benn jëfandikoo bu màgg ci dundam: ñu wax na ne xelkat bu nekk ci ndorteel, dellu na nekk nit bu réew bi jox baat.

Ci jamono jooju, Gramsci tàmbali na sos xibaar bu ofisiel bu parti bi, mu tudd ko L’Unità (Benn Benn / Benn Askàn). Mu nekkoon ci Rome, di liggéey bés ak guddi ngir jox askan bi baat, waaye kër gi desoon na Moscou, ñaareel yoon mu ñàkk nekk ak jabaram ak doomam. Politig jox ko daraja, waaye dund jël ko jamono ak jàmm.

Ci kongre bu parti bi mu amoon ci Lyon, ci Sàŋwiyee 1926, xalaati Gramsci ñu waxoon ne càmmooñ yi war nañu bokk doole ngir dellusi demokaraasi ci Itali, parti bi nangu leen. Loolu doon na ndam politig bu am solo, ndax ñu xamoon ne demokaraasi dafa sore lool, te fasism di wéy.

Kaso ak dee

Gramsci ci Rome

Ci 9 Nowàmbar 1926, gouvernementu fasist bi jël na yeneen yoon yu xaalis (lois d’urgence) yu bees. Ñu jëfandikoo benn ñaawtéef bu ñu wax ne dañu jéemoon a rey Benito Mussolini, bi amoon ay bés yu néew lu jiitu, ngir xoj lépp lu nekk opposition.

Ci jamono jooju, polisi fasist yi japp nañu Gramsci, doonte ne mu amoon daraaja bu député buy jox ko doxalin bu ñu warul a laal (immunité parlementaire). Loolu wone na ne yoon ak demokaraasi jeex nañu. Ñu yóbbu ko kaso bu Rome, mu tudd Regina Coeli, kaso bu siiw ci mettit ak sonn.

Ci atëf bi (procès), accusateuru Gramsci wax na kàddu yu metti te yu fés lool, muy :

« Ci at yu ñaari-fukk, war nañu tax xel bii du liggéey. »

Wax jooju du woon rekk ay baat. Mu doon xëcc xelkat, taxawal xalaat, noppi benn doxalin bu xam-xam. Ñu doxaloon ne Gramsci du doon nit rekk, waaye xel bu ragaloon régime bi.

Ñu àtte ko ci saasi:

• juróom at ci kaso gu sore, ci dunu Ustica, fa mu des di sonn te di toog ak xelam,
• ginnaaw, ci atum 1927, ñu yokk ko 20 at yu kaso ci Turi, ci diiwaanu Puglia, jege Bari.

Ci saasi, dundam soppiku na ba fàww.

• Politig → kaso
• Parlement → cell
• Wax ak bind → xàcc, coŋŋ, jàmm bu ñàkk

Waaye xelam du kaso.

Gramsci dina tàmbalee jamono bu gëna metti, waaye itam jamono bu gëna sos solo ci xalaatam — jamono bu Kayiti Kaso (Prison Notebooks) dina feeñ.

Ci ñaar-fukk ak benn at yu mu defee ci kaso (lu ëpp 11 at), wer-gu-yaramu Gramsci dafa yàqu lool. Bés ak guddi, kaso di ko lekk. Ci jamono jooju, ñu wax ne :

« Bàkkam yi rot nañu, biiru yaramam dafa màbb ba mu mëneesul lekk ñam wu dëgër… dafa doon am ay convulsion, di sànni deret ci ndox, te xalaat bu metti bu dëgg di ko song ba mu doon dóor boppam ci miir yu cell bi. »

Loolu du woon benn jamono rekk, waaye dund bu nekk ci mettit ak sonn. Gramsci du doon rekk ku kaso, dafa doon nit ku di lëkk xel ak yaramam bés bu nekk. Waaye doonte loolu lépp, dafa jëfandikoo jamono jooju ngir bind, xalaat ak xam-xam.

Ci biir àdduna, ay nit yu bari duñu ko fàtte. Benn kampaañ bu réew bépp sosoo na, ñu jiite ko ak Piero Sraffa, benn xelkat bu Cambridge University, bokk ak Tatiana, mi di jigéenu magam. Ñoom ñépp ñu doon wax ak déey, di wut yoon ngir taxawal mu génn kaso, ndax ñu xamoon ne kaso bi dina ko rey ndànk-ndànk.

Ci 1933, ñu génnee ko ci kaso bu Turi, ñu yóbbu ko ci klinika bu Formia. Waaye doonte ne mu génn kaso, wer-gu-yaram bu baax ñu jox ko du woon. Ñu bàyyi ko, ñu bàyyi xelam, ñu bàyyi yaramam di sonn.

Ñaar at ginnaaw, ñu yóbbu ko ci klinika Quisisana, ci Rome. Ñu waxoon ne mu wara génn kaso ci 21 Awril 1937, te Gramsci dafa doon xalaat dellu Sardegna, dëkkam, ngir noppaliku ak faj. Loolu doon na xalaat bu gëna rafet ginnaaw at yu bare yu kaso.

Waaye wer-gu-yaramam du ko bàyyi. Dafa am :

• arteriosclérose (yaram bu ñàkk dox),
• tuberculose bu xef,
• pression bu kawe,
• angine,
• goutte,
• ak jafe-jafe yu metti ci biiru yaram.

Lépp boobu tax na mu mënatul sax a yëngu. Dundam nekk na ci diggante génn ak dee.

Antonio Gramsci dee na ci 27 Awril 1937, bi mu amee 46 at rekk. Aysam yi ñu sutural nañu leen ci Cimetière Acattolico ci Rome, fa ñuy sutural ay nit yu xam-xam ak yu xel bu am solo, doonte ne duñu bokk diiné katolik. Fa la xelam di nelaw, waaye xalaatam du nelaw mukk.

Bi régime bu Mussolini génnee Gramsci ci kaso, ñu yóbbu ko ci hopitaal, jamono bi wer-gu-yaramam yàqu lool, du woon ndimbël bu dëgg. Dafa doon jëf bu politig: ñu bëggoon a wattu turam, bàyyi kenn wax ne kaso moo ko rey. Ñu jéemoon a wone ni : “xamleef, génn na kaso, fa la dee.”

Waaye doonte loolu lépp, ñu mënatul a lañx dëgg gi. Deeam dañu ko jëfandikoo ak xaal yi mu dundee ci kaso: ñàkk faj bu baax, sonn bu yàgg, mettit bu xam-xam. Kaso moo xàjj yaramam ndànk-ndànk, ba mu mënatul dellusi.

Antonio Jr., mi di doomam bu sët (petit-fils), dafa xalaat ne Gramsci mën na doon am ay jëfandikoo ak gouvernementu soviétique ngir dem dëkk Moscou, fa mu man a faj ak dund ak jamono bu baax. Waaye bi jamono politig bu Rusi gëna metti ci 1936, te ay xeex yu biir parti yi gëna yokku, Gramsci dafa sopp xalaatam, ndax mu gis ne jamono jooju du woon jamono bu jàmm.