Afrig

Jóge Wikipedia.
Dem : Joowiin, Seet
Afrig

Afrig, Afirig, moom la ñu jàppee ne mooy gox bi nit cosaanoo, su nu ko xoolee ci yaatuwaayam ak bariwaayu askanam (lu weesu gox bu Asi), mooy ñaareelu gox bi gënn a rëy ci àdduna bi. Yaatuwaayam tollu na ci 30.065.000 km², nekk 20,3% ci jéeri ji ci àdduna bi. Ay way dëkkam tollu ci lu ëpp 800.000.000, muy benn juroom ñaareel bu way dëkki àdduna bi. Afrik a ngi yem ci bëj-gànnaaram ci Géej gu Diggu gi, ci sowwu ci Mbàmbulaanug Atlas, ci bëj-saalum ci Mbàmbulaan gu Bëj-saalum gi, ci penku ci Mbàmbulaanug End. Asi rekk la taqalool ci yeneen gox yi. Yamoo gi jàll na ko. Ci jëmm doon na gox bu bari'y melokaan, te wuute teg ci.

Cosaanam[Soppi]

Baatu «Afrig» moo ngi jóge ci turu Afridi yi, doonoon ag giir gu dëkkoon ci Bëj-gànnaaru Afrig ci diwaanu Kaartaas.

Beneen cosaanam moo bàyyikoo ci Berber Taferka «suuf», «boroom suuf». Ki fay dund la ñuy woowee Aferkiw, Latin yi soppi ko africanus, mu doonoon aw tundu waa rom ci Afrig. Araab yi di ko wax إفريقيا ifrīqīyā, mu doonoon Tiniisi gu tay gi.

Ñeneen ne ci baatu waa geres bii di aphrike («amul sedd»), latin di ko waxaprica («Bari naaj»), la jóge.

Taariix[Soppi]

Afrik la ñuy jàppee ne mooy cosaanu nit, ndax desiti nit yi gën a yàgg ci àdduna bi fa la ñu ko gisee, ci Afrig gu Bëj-saalumu-Sahara.

Sahara cëru na bu baax ci màggug gox bi. Taariixu askani Bëj-gànnaaru Afrig yi day tolloo ak bu Tugal ak bu Penku gu Diggu gi. Li ëpp ci Afrig gu Bëj-saalumu-sahara amul woon genn jëflante ak li des ci àdduna bi, da ñoo beru woon.

Jamono ju yàgg ja[Soppi]

Xay yi juddoo ci goxu Afrik, boole nañ leen ci yi gën a mag ci taariixu nit. Xayu Esipt ak bu Gana ak bu Mali, ak bu Kuush ak bu Songaay, añse.

Jamono ju yees ji[Soppi]

Jàppum njaam[Soppi]

Exquisite-kfind.png Ngir Xòotal, yërël bii jukki ci Jàppum njaam

Ci li taariixkat yi wax, jàppum njaam mi ngi tambali ci xarnub VII ak araab yi. Ci lu gën a leer ci atum 652 ba Ab njiitu araab takk-taxawalee waa Nubi yi ngir ñu jox leen 360 ciy jaam at mu jot. barab yi njaay mi doon amee mi ngi dale ca Mali ba Penku Afrik, ci wàll gi féete bëj-saalumu Sahara.

Ci xayma nee nañ ci diggante xarnub XVIII ba ci xarnub XIX, benn ñenteel ci nit ñi ay jaam la ñu woon, walla ñu ñu manante (takk-taxawal) ci liggéey bu ñu sañut a bañ. Nee nañ njiitu waa afrik yi ci seen bopp ñoo doon jàppaate ak a jaayaate.

Waa tugal lu weesu bi ñu aakimoo (walla sancee) suufi Aamerig yi da ñoo soxla woon ay loxo yuy liggéey ci seen tool yi. Def nañ ko ci 400 at (1500-1888), ay jaam yu bari jënd nañ leen walla jàpp nañ leen ci tefesi afrik yi: Sowwu Afrig gépp, ak ci bëj-saalumam itam. Donte tereg jàppum njaam gi mi ngi waddoon ci lu jege atum 1850 (réew yépp bàyyeendoowuñu ko) amoon ay nit yu wëyoon di ko def cig làqatu ba ci 1900.

Jamono ju mujj ji[Soppi]

Aakimoo gu waa tugal[Soppi]

Jamonoy aakimoo gu tugal ci Afrig moo ngi tambalee ci Ndajeem Berlin (1884-1885) ba ci tembte yi ci atum 1960, sedatle gu réew yu tay yi ca la jóge. Ecoopi moo doonoon menn rèew mi ñu masut a teg

Melosuuf[Soppi]

Exquisite-kfind.png Ngir Xòotal, yërël bii jukki ci Melosuufug Afrig

Réewi Gox bi[Soppi]

Pàcc yu tembte gu réewi Afrig yi
Turi Réew yeek seen raaya Rëyaay
(km²)
way-dëkk
(1 sulet 2002)
Fattaay
(ci km²)
Tembte Péey
Penku Afrig:
Flag of Burundi.svg Buruundi 27 830 8 090 068 229,0 1962 Bujumbura
Flag of the Comoros.svg Komoor 2 170 690 948 283,1 1975 Moroni
Flag of Djibouti.svg Jibuti 23 000 768 900 20,6 1977 Jibuti
Flag of Eritrea.svg Eritere 121 320 4 465 651 36,8 1993 Asmara
Flag of Ethiopia.svg Ecoopi 1 127 127 74 777 981 60,0 Addis-Abeba
Flag of Kenya.svg Keeñaa 582 650 34 707 817 53,4 1963 Nairobi
Flag of Madagascar.svg Madagaskaar 587 040 18 595 469 28,1 1960 Antananariwo
Flag of Malawi.svg Malawi 118 480 13 013 926 90,3 1964 Lilongwe
Flag of France.svg Mayot (Faraas) 374 201 234 456,9 Mamudsu
Flag of Mozambique.svg Mosambik 801 590 19 686 505 24,5 1975 Maputo
Flag of Rwanda.svg Ruwandaa 26 338 8 648 248 280,9 1962 Kigali
Flag of Seychelles.svg Seysel 455 83 688 176,0 1976 Wiktoria
Flag of Somalia.svg Somali 637 657 7 753 310 12,2 1 suwe 1960 Mogadisu
Flag of Tanzania.svg Tansani 945 087 37 187 939 39,3 1961 Dodoma
Flag of Uganda.svg Ugandaa 236 040 24 699 073 104,6 1962 Kampala
Flag of Zimbabwe.svg Simbaawee 752 614 9 959 037 13,2 1980 Lusaka
Flag of Zambia.svg Saambi 390 580 11 376 676 29,1 1964 Arare
Diggu Afrig:
Flag of Angola.svg Angolaa 1 246 700 10 593 171 8,5 1975 Luanda
Flag of Cameroon.svg Kamerun 475 440 16 184 748 34,0 1 Samwie 1960 Yaunde
Flag of the Central African Republic.svg Réewum Diggu Afrig 622 984 3 642 739 5,8 1960 Bangi
Flag of Chad.svg Cadd 1 284 000 8 997 237 7,0 1960 Njamena
Flag of the Republic of the Congo.svg Kongóo 342 000 2 958 448 8,7 1960 Brasawil
Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg Kongóo-Kinshasa 2 345 410 55 225 478 23,5 30 suwe 1960 Kinshasa
Flag of Equatorial Guinea.svg Gineg yamoo 28 051 498 144 17,8 10 sattumbar 1974 Malabo
Flag of Gabon.svg Gaboŋ 267 667 1 233 353 4,6 17 ut 1960 Librewil
Flag of Sao Tome and Principe.svg Sao Tome ak Principe 1 001 170 372 170,2 1975 Sao Tome
Bëj-gànnaaru Afrig:
Flag of Algeria.svg Alseeri 2 381 740 32 277 942 13,6 1962 Alse
Flag of Egypt.svg Isipt 1 001 450 70 712 345 70,6 28 fewirie 1922 Xayra
Flag of Libya.svg Libi 1 759 540 5 368 585 3,1 20 disembar 1951 Tripoli
Flag of Morocco.svg Marok 446 550 (710 050 ak sahara) 31 167 783 69,8 2 awril 1956 Rabat
Flag of Sudan.svg Sudaan 2 505 810 37 090 298 14,8 1956 Xartum
Flag of Tunisia.svg Tiniisi 163 610 9 815 644 60,0 20 awril 1956 Tunis
Suufus waa-tugal ci bëj-gànnaaru Afrig :
Flag of the Canary Islands.svg Duni Kanaari (Ispaañ) 7 492 1 694 477 226,2 Las Palmasu Kanaari gu Mag,
Santa Cruz gu Tenerif
Flag Ceuta.svg Ceuta (Ispaañ) 20 71 505 3 575, 2
Flag of Madeira.svg Madeira (Portugaal) 797 245 000 307,4 Funsal
Flag Melilla.svg Melilla (Ispaañ) 12 66 411 5 534, 2
Bëj-saalumu Afrig:
Flag of Botswana.svg Botswana 600 370 1 591 232 2,7 Gaboron
Flag of Lesotho.svg Lesoto 30 355 2 207 954 72,7 Maseru
Flag of Namibia.svg Namibi 825 418 1 820 916 2,2 Windok
Flag of South Africa.svg Afrig gu Bëj-saalum 1 219 912 43 647 658 35,8 Pretoria
Flag of Swaziland.svg Suwaasilaand 17 363 1 123 605 64,7 1968 Mbaban
Sowwu Afrig:
Flag of Benin.svg Bene 112 620 6 787 625 60,3 Porto-Nowo
Flag of Burkina Faso.svg Burkinaa Faaso 274 200 12 603 185 46,0 5 ut 1960 Uagadugu
Flag of Cape Verde.svg Kap weert 4 033 408 760 101,4 5 sulet 1975 Praia
Flag of Côte d'Ivoire.svg Kodiwaar 322 460 16 804 784 52,1 7 ut 1960 Abijaa, Yamusukro
Flag of The Gambia.svg Gaambi 11 300 1 455 842 128,8 1965 Banjul
Flag of Ghana.svg Gana 239 460 20 244 154 84,5 6 Maars 1957 Akra
Flag of Guinea.svg Gine 245 857 9 371 065 31,6 2 Oktoobar 1957 Konaakri
Flag of Guinea-Bissau.svg Gine Bisaawóo 36 120 1 345 479 37,3 10 Sattumbar 1974 Bisaawóo
Flag of Liberia.svg Libeeria 111 370 3 288 198 29,5 1847 Morowia
Flag of Mali.svg Mali 1 240 000 11 340 480 9,1 1960 Bamako
Flag of Mauritania.svg Gànnaar 1 030 700 2 828 858 2,7 1960 Nuasot
Flag of Niger.svg Niseer 1 267 000 10 639 744 8,4 1960 Ñaame
Flag of Nigeria.svg Niseeria 923 768 129 934 911 140,7 1960 Abuja
Raaya Senegaal Senegaal 196 190 11 343 328 57,8 4 awril 1960 Ndakaaru
Flag of Sierra Leone.svg Siraa Leyoon 71 740 5 614 743 78,3 1961 Freetown
Flag of Togo.svg Togóo 56 785 5 285 501 93,1 27 Awril 1960 Lome
Lépp 30 368 609 843 705 143 27,8

Goxub Afrig gëstu gi aju ci ay way dëkkam[Soppi]

Exquisite-kfind.png Yërël bii jukki ci Way dëkki Afrig

Cosaan ak diine[Soppi]

Xool: Diiney Afrig

Làkk[Soppi]

Gëstukatu-làkk yi ci xayma nee nañ 2 000 làkk ci goxu Afrik, ñu boole leen ci ñeenti mbooloo, làkk yi fa cosaanoowul bokkuñu ci.

Xool it[Soppi]

Koom-koomu Afrig

Lëkkalekaay yu biti[Soppi]

Goxi àdduna bi
Afritugalasi Oseyaani
   
Afrig
Afrig
Tugalasi
Bëj-gànnaaru Aamerig Tugal Asi Bëj-saalumu Aamerig